KOVIK VE KUTSAL MEKÂNLAR   

Tarih boyunca insanlık birçok şeye inanç duymuştur. Kimi zaman bu inanç; insanlığı tapmalara götürmüş, kimi zaman erdemin bir gerekliliği, kimi zaman da inanç yaşamın bir gereği olarak ifade bulmuştur. Her dönemde insanlık, farklı değişimlere inanç geliştirirken; inanç duyduğunu toplumda önemser hale getirmiştir. Bu bağlamda, bölgede önemsenip kutsal sayılan mekânlar ve ziyaretlere rastlamaktayız. Bu kutsal mekânların günümüze kadar önemsenip inanç duyulması, bu mekânların günlük yaşamda ne kadar önemli bir değere sahip olduğunun kanıtıdır. Kültürel bir miras olan bu kutsal mekânlar bölgemizde olduğu gibi Kovık köyünde de kültürel anlam teşkil eder. Kovık’ta insan yaşamında izler bırakan çok sayıda kutsal mekânlar bulunmaktadır. Bu mekânlara duyulan inanç, her dönem farklı bir şekilde biçimlenmişse de, özünde var olan saygıyı hiç bir zaman kaybetmemiştir. Kültürel bir değer olarak Kovık insanının yüreğinde bu, her zaman yer edinen değere ulaşmıştır. Kovıkta yaşayan her insanın duygu ve düşüncelerini ifade edişinde bu mekânların doğrudan olmasada dolaylı olarak bir etkisi vardır. Bir insanın günlük yaşamında doğruluğuna duyulan inanç, o insanın bu kutsal mekânlara duyduğu inaçla ve bu kutsal mekânların ismini anmakla sınanılır. Bu da gösteriyor ki Kovık’taki kutsal mekânlar Kovık halkının kültürel kimlik mirasıdır. Bu kutsal mekânları tanıtmak kültürel bir gerekliliktir. Ama ne yazık ki bunları tanıtırken gerçek özüne ulaşamıyoruz. Buda yazılı olmayan tarihi eksikliğimizden kaynaklanmaktadır. Tabiî ki bu mekânlar durup dururken kutsallaşmadılar. Insanlar bunları kutsallaştırdı. Ama niye yaptıkları hakkında açık bir bilgi edinemiyoruz. Edindiğimiz kadarıyla insanların yaşamında derin izler bırakmalarıdır. Insanların yaşamında kültürel bir inanç taşımalarıdır. şu ana kadar bu kutsal mekânlar hakkında söylenenler bir rivayet şeklindedir. Tabiî ki bu kutsal mekânların tarihsel bir geçmişi vardır. Bu tarihsel geçmişleri hakkında yeterince bir bilgiye sahip olmadığımızdan bunları yeterince tanıtma imkânı bulamıyoruz. Bundan dolayı kutsal mekânların ancak Kovık halkıyla birleşen kültürel yanıyla ele alıyoruz.

Golasar:

Kovık köyünün kuzeyinde bulunan, dağlık bir bölgede yer alan, etrafı çayırlıklarla çevrili kaynak göldür. Suyunun çok soğuk olmasından dolayı bu isimle anılır. Daha önce Golasar çeşitli hayvanlara barınakken şimdi yerini uzun çayır otları almıştır. Yer yer bataklık durumundadır. Golasar ‘ın kurumasının sebebi 80’li yıllarda yapılan Varto’nun su ihtiyacını karşılama çalışmalarından ileri geliyor. şuan Varto’nun içme suyunun yaklaşık 3/2 ikisini Golasar suyu karşılamaktadır. Golasar kaynağının bulunduğu yer, betonla kapalı durumdadır. Golasar, Varto’nun halkına bunca su vermesine rağmen, kendini ziyaret edenlere neredeyse şimdi bir damla su verememektedir. Bu da Varto belediyesinin bir çeşme yapmayışından kaynaklıdır. Yıllar boyunca başta Kovık halkı ve Varto halkı arasında kutsal bir ziyaret olarak bilinen Golasar, burada halk tarafından devamlı ziyaret edilir. Ziyaretlerde adaklar adanılır, dilekler dilenilir. Bu ziyaretler bir aile tarafından olduğu gibi, toplu olarak da yapılmaktadır. Yaz boyunca Golasar ziyaretçilerin uğrak mekânıdır. Kışın karın çok yağmasına karşın yinede ziyaret edenler çıkar. Ayrıca Hızır günleri (Xîlyas) olarak bilinen şubat ayının ikinci haftasında başta Kovik halkı olmak üzere çevredeki köylüler tarafından Perşembe günü ziyaret edilir. O güne halk arasında Xîlyas denilmektedir. Bugün; sabah erkenden ilk yapılacak iş Galosar’ı ziyaret etmektir. Golasar’ı ziyaret ettikten sonra köyde adaklar adanır. Misayîv (kan kardeşlik) ler birbirlerini ziyaret ederler. Birlikte akşam ceme gidilir. Pir önderliğinde cem kurulur, deyişler söylenilir, semah dönülür, dualar edilir. Küskünler barışılır, yemek serilir, niyazlar dağıtılır ve dilekler dilenir. Bu ziyaretler artık toplumsal yaşamın bir gerekliliği haline gelmiştir. Kovik köyü dendiğinde ilk akla gelen Golasar ziyaretidir. Gerek yurt dışında gerekse yurt içinde çeşitli metropollere yerleşen Kovik halkının, Kovik’a her gelişlerinde Golasar’a uğramadan dönmeleri söz konusu değildir. Golasar’i ziyaret edenler adaklar adarlar. Genellikle son yıllarda Golasar’a yapılan ziyaretler toplu olup daha çok kültürel etkinlikler şeklinde geçmektedir. Bu kültürel etkinlikler bu yıl yapılan Golasar festivali ile kesin ve net bir anlam bulmuştur.

Şehîde Cîran:

şehide Cîran Kovik köyünde bulunan bir diğer kutsal mekandır. Iısminden de anlaşıldığı gibi (Cîran: Komşu) köyün şîpe denen mevkinde yer alan bir mekândır. Etrafı duvarla örülü olup, bir mezar anıttır. Şehîde Çîran gerek köyün merkezinde olması, gerekse bulunduğu yerin yeşil ve ağaçlı olmasından dolayı hemen hemen yazın hergün orada çay içen, kim bağlayan, sohbet eden Koviklılar bulunur. Özellikle gençlerin uğrak yeridir. Koviklı çocukların belkide kutsal mekânıdır. Çocuk olupta, sêva şehid (şehid elması) yemeyen yoktur. Şehîde Çîran’ı hemen hemen her zaman birileri ziyaret eder, bu rüyayı gördüm diye Şehîde Çîran’a niyazlar adanır. Ayrıca önemli kutsal günlerde ziyaret edilir. Sünnet olan Koviklı çocuklara burası kirve olunur. Kirve olunan çocuğun ailesi ziyarete adak adar, ziyareti temsil eden bir taş alınır ve bu taşında ömür boyu çocuğu koruyacağına inanılır. Bu taş ömür boyu saklanılır.

Kanîya Du Çirik:

Kovıklıların iki gözü iki çeşmesidir. Gençlerin uğrak yeri, sevdalıların kana kana içtiği tatlı su çeşmesidir. Kimi zaman yazın ot biçen tırpancıların vazgeçemediği mekândır. Kimi zaman kadınların beravî(günlük temizlikleri) yapmalarını, yün ve yünlü malzemelerini yıkadıkları temizlik mekânı, kimi zaman da genç âşıkların buluştukları hayat çeşmesi tasvirindedir. Kanîya Du Çirik Kovikın Newala şîpe dedikleri mevkiye yakın, köyün bir köşesinde bulunan, köy tarafından kutsal olarak bilinen çeşmedir. ısmini iki taraftan akan sudan almaktadır. Çeşmenin bir tarafında köy dururken diğer tarafından Newala şîpe akmaktadır. ılkbaharda karların erimesiyle çeşme ve derenin suyu artmaktadır. Ama yinede kışa doğru Kanîya Du Çirik suyunda fazla eksilme olmamaktadır. Yıllarca durmadan akan Kanîya Du Çirik Kovik halkının duygusal duruşunun bir simgesi durumundadır. Köylüler tarafından her yılın bahar aylarında her hangi bir günde bu çeşmede maddi ve manevi zenginlik suyunun aktığı rivayet edilmektedir. Yine Kanîya Du Çirik için ziyaretler edilip niyazlar adanmaktadırlar.

Bîya Zîyaret:

Bîya Zîyaret’i yeni gençler pek bilmesede eski koviklılar tarafından kutsal sayılan bir söğüt ağacıdır. Köyün ilk kurulduğu dönemden kalma bir kutsal ağaçtır. Köylüler tarafından köyün kuruluşunda bir ermişin diktiği ve köyü simgelediğini rivayet ederler. Köyün orta mahallesinde bulunan Bîya Zîyaret, yeşil bir alanda dikilmiş bir ziyaret ağacıdır. Yazın kovikların gölgesinde oturdukları ve sıcak çayın zevkine vardıkları kutsal bir mekândır. Kovik halkı tarafından ziyaret edilir, niyazlar adanır. Kutsal günlerde ise akşamları mumlar konulur ve ışıklarla aydınlanılır.

Şehîde Çala Zalmasî:

Kovik’ın kuzeyinde bulunan Hotan Mezrasının ve köy yaylasının arasında bulunan, etrafı duvarla örülü olan bir mezar anıttır. Ismini Zalmasî denen bir bitkinin çok yetiştiği bir alan adından almaktadır. Çoğu kutsal mekânlar gibi yüksek sayılabilecek bir tepededir. Şehîde Çala Zalmasî dağlık bir alanın heybetiyle Hotan Deresine gülümsemektedir. Özellikle yaylaya çıkan Varto köylülerinin uğramadan geçmedikleri bir kutsal mekân konumundadır. Köyden çok uzak olmasından dolayı özellikle yayla döneminde çok ziyaret edilir. Ziyaret edenler tarafından adaklar adanır.

Şehîde Bîngole (Şehîde Warê Şehîd) :

Şehîde Bîngole Kovik yaylasında bulunan ve ismi kovik yaylasına verilen, etrafı duvarla çevrili anıt mezardır. Kovik halkının kalbini temsil eder. Yürek dayanmaz Şehîde Bîngole dediklerinde. Gözlerde yaş, ağıtsal dramatik bir tasvirdir yaşlı ninelerin gözlerinde. Dengbêj Kovik kadınlarının gece karanlığına uzanan nağmelerinde söylenir, Şehîde Bîngole. Yaşlı dedelerin anılarını süsler. Çocukların yarınlara açılan toplumsal kültür mirasının en açık kapısıdır Şehîde Bîngole. Her Kovik çocuğu, yetişkini, yaşlısı yayla deyip de Şehîde Bîngoleyi hatırlamadan yapamaz. Yaylaya çıkmak demek Şehîde Bîngoleyi ziyaret etmek demektir. Kovik halkının yaylaya çıkar çıkmaz yaptıkları ilk iş sıcak niyazı ile Şehîde Bîngoleyi ziyaret edip, kutsanmaktır. Sıcak niyaz affın ve kutsamanın simgesi durumundadır. Dualar edilir, dilekler tutulur. Yaylada geçen zamanla bütün halk birlik olup Şehîde Bîngoleyi ziyaret eder, adaklar adar. Sıcak yemekler serilir. Çocukların hiç unutamadığı andır, her yemekten bir tat almak. Ve belleğimize yazılan o anı unutmak mümkün değildir.

Kovik und die heiligen Orte

Ercan Günes